Ontstaan van het georganiseerde verzet

De aanleiding lag in de crisis van 1566. De Beeldenstorm, de openlijke verspreiding van protestantse overtuigingen en de politieke concessies van Margaretha van Parma hadden het gezag van Filips II verzwakt. Nadat de koning in 1567 de hertog van Alva met een leger naar de Nederlanden stuurde, volgden arrestaties, onderzoeken en vervolging van personen die van religieuze onrust of politiek verzet werden verdacht. De tegenstand kreeg vervolgens een bredere en meer georganiseerde vorm. Willem van Oranje week uit en probeerde vanuit ballingschap steun te verzamelen. Edelen, gevluchte bestuurders, religieuze tegenstanders en gewapende medestanders zochten geld, contacten en militaire steun over de grenzen van de Nederlanden. Dit was nog geen verenigde nationale beweging: belangen, geloofsovertuigingen en doelstellingen liepen uiteen. Wel ontstond een netwerk dat de strijd tegen het Habsburgse gezag kon voortzetten. De eerste pogingen om met legers de Nederlanden binnen te vallen volgden in 1568. Hoewel deze aanvallen niet direct blijvend militair succes opleverden, werd duidelijk dat het conflict een gewapende fase was binnengegaan. Het georganiseerde verzet vormde daarmee een overgang van plaatselijke en religieus-politieke onrust naar een langdurige Opstand, waarin militaire strijd, propaganda, ballingschap en bestuurlijke samenwerking elkaar versterkten.