Het Plakkaat van Verlatinghe

De aanleiding was de langdurige breuk tussen Filips II en de gewesten die zich tegen zijn bestuur verzetten. Sinds 1566 waren religieuze vervolging, militaire repressie, stedelijke opstanden en mislukte verzoeningspogingen samengekomen. De Unie van Utrecht had de noordelijke samenwerking versterkt, terwijl de Spaanse koning Willem van Oranje en de opstandige gewesten als ongehoorzaam en verraderlijk bleef behandelen. Op 26 juli 1581 legden de Staten-Generaal in het Plakkaat van Verlatinghe vast dat Filips II niet langer als hun vorst werd erkend. De tekst stelde dat een vorst zijn recht op gehoorzaamheid kon verliezen wanneer hij zijn onderdanen als een tiran behandelde. De verklaring was een besluit van de opstandige gewesten en betekende niet dat alle Nederlanden zich eensgezind of onmiddellijk als één onafhankelijke staat presenteerden. De gevolgen waren direct politiek en militair. De gewesten moesten een nieuw bestuur, nieuwe bondgenootschappen en nieuwe vormen van legitimiteit organiseren, terwijl Spanje de strijd voortzette. Op langere termijn werd het Plakkaat een belangrijk document in de geschiedenis van de Nederlandse staatsvorming en het politieke denken over verzet tegen een vorst. De Republiek ontstond niet op één dag, maar het Plakkaat markeerde wel een cruciale formele breuk met de Habsburgse koning.