Thema

Verzet

Verzet omvat de verschillende manieren waarop mensen zich tegen het Habsburgse gezag en religieuze vervolging keerden. Dat verzet kon bestaan uit geloofsgetuigenis, petities, stedelijke tegenstand, ballingschap, propaganda en gewapende strijd. Het was geen volledig eensgezinde beweging, maar een veranderend geheel van groepen met soms verschillende doelen.

Verzet

Thema

Over dit thema

Het verzet in de Nederlanden ontstond niet op één moment en had niet overal dezelfde vorm. Hervormingsgezinden verzetten zich tegen de katholieke vervolging, edelen protesteerden tegen de groeiende koninklijke macht en steden verdedigden hun privileges en bestuurlijke zelfstandigheid. Na de komst van Alva kregen arrestaties, processen en executies veel tegenstanders over de grens. Vanuit ballingschap probeerden Willem van Oranje en andere tegenstanders steun, geld en manschappen te verzamelen. Op zee traden de Watergeuzen op, terwijl in verschillende steden en gewesten nieuwe vormen van politieke en militaire samenwerking ontstonden. Vanaf 1568 veranderde het verzet steeds duidelijker in een gewapende strijd. Verzet betekende echter niet alleen heldendom of overwinning. Het bracht onzekerheid, offers, repressie en verdeeldheid met zich mee. Verschillende groepen verschilden over geloof, bestuur en de vraag hoe ver de strijd tegen Filips II moest gaan. Binnen Het Verloren Verhaal gebruiken we dit thema daarom als een ontwikkeling: van religieuze en politieke tegenstand naar georganiseerde opstand en uiteindelijk de strijd om vrijheid en zelfstandigheid.

Afleveringen

Aflevering 16

Hoop keerde terug

1574

Aflevering 22

Het noorden groeide sterker samen

1579 - 1580

Aflevering 23

Filips II sloeg terug

1580

Aflevering 24

Willem van Oranje antwoordde Spanje

1581

Aflevering 28

Er was geen weg terug meer

1581

Aflevering 30

Het Plakkaat van Verlatinghe

1581

Aflevering 1

De koning was afgezworen... maar wie moest nu regeren?

1581

Aflevering 2

De Nederlanden zochten een nieuwe leider... en kwamen uit bij Frankrijk

1581 - 1583

Aflevering 3

De Franse Furie... toen de redder zelf naar de macht greep

17 Januari 1583

Aflevering 4

De Franse hoop was gebroken... en de Nederlanden stonden opnieuw alleen

1583 - 1584

Aflevering 5

Toen de Opstand haar leider verloor

10 Juli 1584

Aflevering 8

De zoon van Willem van Oranje moest opstaan

1588

Aflevering 10

Ze zochten een koning... maar kregen een Republiek

1588

Aflevering 2

Spanje was niet verslagen...

1588 - 1589

Aflevering 3

Maurits moest leren winnen

1589 - 1590

Aflevering 4

Het turfschip dat Breda terugbracht

1590

Aflevering 5

Het jaar waarin Maurits begon terug te slaan

1591

Verborgen Verhalen

Seizoen 1 · #3

Waren de Watergeuzen helden... of zeerovers?

1568 - 1572

Seizoen 1 · #5

Waarom werd Willem van Oranje vermoord?

1580 - 1584

Seizoen 1 · #8

De vergeten zoon van Willem van Oranje... opgevoed door Spanje

1554 - 1568

Gebeurtenissen

1581 - 1582

Aanvaarding en komst van François van Anjou

Na het afzweren van Filips II moesten de opstandige gewesten beslissen wie de vrijgekomen plaats van de landsheer zou innemen. De keuze viel op François van Anjou, de Franse prins die militaire steun en bescherming tegen Spanje kon bieden. Zijn komst in 1582 werd feestelijk ontvangen, maar zijn gezag bleef afhankelijk van gewestelijke voorwaarden en privileges.

1588

Geboorte van de Republiek

Na het vertrek van Leicester en de mislukte zoektocht naar een nieuwe landsheer namen de opstandige gewesten hun bestuur verder zelf ter hand. In 1588 groeide daardoor een republikeinse staatsvorm: de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De Staten behielden de politieke verantwoordelijkheid, terwijl Maurits de militaire leiding kreeg.

17 januari 1583

Franse Furie

Op 17 januari 1583 probeerde François van Anjou Antwerpen met Franse troepen bij verrassing in te nemen. De Antwerpse burgerij en stedelijke verdediging sloegen de aanval terug. De Franse Furie maakte een einde aan het vertrouwen in Anjou als buitenlandse beschermer en liet zien hoe snel militaire hulp kon omslaan in een bedreiging voor de zelfstandigheid van de stad en de gewesten.

1588 - 1598

Voortzetting van de oorlog na 1588

De geboorte van de Republiek maakte geen einde aan de oorlog. Spanje bleef aanspraak maken op de Nederlanden en hield belangrijke steden en vestingen in handen. Tussen 1588 en 1598 moest de jonge Republiek haar bestuur, financiën en leger versterken om de strijd vol te houden. De voortzetting van de oorlog werd daarmee ook een test van haar zelfstandigheid.

1588 - 1598

Militaire organisatie van de Republiek

De Republiek overleefde niet alleen door politieke besluiten, maar ook door een nieuwe manier van oorlog voeren. De Staten financierden legers, vestingen en bevoorrading, terwijl Maurits de militaire leiding verder systematiseerde. Discipline, geschut, samenwerking en belegering werden bepalend. Zo groeide tussen 1588 en 1598 een militaire organisatie die de Republiek in staat stelde zelf het initiatief tegen Spanje te nemen.

1589 - 1591

Militaire ontwikkeling van Maurits

Na zijn benoeming in 1588 moest Maurits nog bewijzen dat hij meer was dan een jonge prins met een belangrijke naam. Tussen 1589 en 1591 ontwikkelde hij zich tot een bevelhebber die discipline, voorbereiding, informatie en samenwerking met de Staten wist te verbinden. De inname van Breda en de veldtocht van 1591 markeerden de eerste zichtbare stappen in die ontwikkeling.

1590

Inname van Breda

Breda leek moeilijk met geweld te nemen. Daarom werd een ander plan bedacht: Staatse soldaten verborgen zich onder een lading turf en werden ongemerkt de vesting binnengebracht. In het donker kwamen ze tevoorschijn. Breda viel niet door een grote stormloop, maar door een schip, geduld en een plan dat niemand zag aankomen.

1590

Turfschip van Breda

Het turfschip was het middel waarmee Maurits van Nassau Breda wist binnen te dringen zonder een langdurig beleg. Onder een lading turf verborgen zich Staatse soldaten. Het schip kreeg toegang tot de vesting, waarna de soldaten in het donker tevoorschijn kwamen en de verdediging van binnenuit overrompelden.

1591

Maurits’ veldtocht van 1591

In 1591 veranderde het tempo van de oorlog. Maurits gebruikte snelheid, voorbereiding en verrassing om meerdere strategische plaatsen achter elkaar aan te vallen. De veroveringen van Zutphen, Deventer, Knodsenburg, Hulst en Nijmegen maakten duidelijk dat de Republiek niet alleen verdedigde, maar ook zelf het initiatief kon nemen.

1591

Beleg en ontzet van Knodsenburg

Knodsenburg was een Staatse schans aan de overzijde van de Waal, tegenover Nijmegen. Toen Spaanse troepen onder Parma het fort belegerden, trok Maurits te hulp. Het ontzet van Knodsenburg hield de Staatse positie aan de Waal in stand en bereidde de latere inname van Nijmegen voor.

1591

Inname van Hulst

De inname van Hulst bracht Maurits’ veldtocht tijdelijk naar het zuiden van de Nederlanden. De versterkte stad lag in een waterrijk grensgebied en controleerde belangrijke verbindingen tussen Zeeland, Vlaanderen en Brabant. De verovering liet zien dat de Staatse oorlogvoering niet tot het oosten beperkt bleef.

1591

Inname van Nijmegen

De inname van Nijmegen vormde het sluitstuk van Maurits’ veldtocht van 1591. Vanuit de positie bij Knodsenburg kon hij de stad aan de overzijde van de Waal onder druk zetten. Na de overgave werd Nijmegen een belangrijke Staatse garnizoensstad en veranderde de machtsverhouding in het oosten van de Republiek.

1580

Vogelvrijverklaring van Willem van Oranje

Op 15 maart 1580 verklaarde Filips II Willem van Oranje vogelvrij. De leider van de Opstand werd in een koninklijke ban voorgesteld als verrader en vijand, terwijl anderen toestemming kregen hem te doden. Met deze verklaring veranderde de politieke strijd in een persoonlijke jacht op het leven van Willem van Oranje.

1581

Politieke verdediging van de Opstand

Na de vogelvrijverklaring door Filips II verdedigde Willem van Oranje niet alleen zijn eigen handelen, maar ook het recht van de gewesten om zich tegen tiranniek bestuur te verzetten. In zijn Apologie presenteerde hij de Opstand als een politieke en morele noodzaak. Daarmee verschoof de strijd van het slagveld naar brieven, argumenten en de legitimiteit van bestuur.

10 Juli 1584

Moord op Willem van Oranje

Op 10 juli 1584 werd Willem van Oranje in het Prinsenhof in Delft doodgeschoten door Balthasar Gerards. De aanslag volgde nadat Filips II de prins vogelvrij had verklaard en een beloning voor zijn dood in het vooruitzicht had gesteld. De moord beroofde de Opstand van haar belangrijkste politieke leider, maar maakte geen einde aan het verzet tegen Spanje.