Opstand

De Nederlandse Opstand ontwikkelde zich geleidelijk vanaf de jaren 1560. Aanvankelijk uitten edelen, bestuurders en andere tegenstanders hun kritiek vooral via smeekschriften, politieke onderhandelingen en protesten tegen het beleid van Filips II. De Beeldenstorm van 1566 en de daaropvolgende repressie maakten het conflict scherper. Steeds meer mensen raakten ervan overtuigd dat verzet noodzakelijk was, terwijl het Habsburgse bestuur juist probeerde de gehoorzaamheid met militaire en juridische middelen af te dwingen. De Opstand bestond uit verschillende vormen van verzet. Ballingen en edelen probeerden gewapend in te grijpen, de Watergeuzen opereerden vanaf zee en steden maakten eigen politieke keuzes. Sommige groepen streden vooral voor godsdienstige verandering, anderen voor stedelijke privileges, regionale zelfstandigheid of bescherming tegen belastingen en vervolging. Deze belangen konden elkaar versterken, maar ook tot verdeeldheid leiden. In de loop van de tijd veranderde het verzet in een langdurig politiek en militair conflict. Steden en gewesten sloten verbonden, bestuurden zichzelf steeds zelfstandiger en ontwikkelden nieuwe vormen van samenwerking. Tegelijkertijd bleef de Opstand kwetsbaar door interne meningsverschillen, religieuze tegenstellingen en wisselende loyaliteiten. Het thema Opstand laat zien hoe verzet ontstaat, hoe losse groepen zich kunnen organiseren en hoe een conflict uiteindelijk de politieke verhoudingen in de Nederlanden blijvend veranderde.