De laatste stap richting onafhankelijkheid

De aanleiding was het ontbreken van een werkbare verhouding met Filips II. De koning erkende de aanspraken van de opstandige gewesten niet, terwijl de gewesten zijn bestuur steeds meer als strijdig met hun privileges en veiligheid beschouwden. De Unie van Utrecht had hun samenwerking versterkt, maar liet de formele koningsband nog bestaan. De vogelvrijverklaring van Willem van Oranje verscherpte de tegenstelling. In de aanloop naar juli 1581 overlegden de Staten-Generaal over de tekst en betekenis van de afwijzing. Zij moesten vastleggen dat een vorst zijn recht op gehoorzaamheid kon verliezen en dat de gewesten vervolgens zelf bestuur en bescherming moesten organiseren. De besluiten werden genomen namens de opstandige gewesten, niet namens alle inwoners van de historische Nederlanden. Ook in het noorden bestonden verschillen over religie, macht en de inrichting van het bestuur. Het gevolg was een formele breuk die de oorlog niet beëindigde. De gewesten moesten op zoek naar nieuwe legitimiteit, militaire bondgenoten en bestuurlijke regelingen. Het historisch belang van deze laatste voorbereiding ligt in de overgang van onderdanen die verzet pleegden naar politieke gemeenschappen die beweerden zelf over hun vorst te kunnen beslissen. De latere Republiek zou uit dit onvoltooide en conflictueuze proces groeien.