Er was geen weg terug meer

De aanleiding was de opeenstapeling van gebeurtenissen sinds 1566. De Beeldenstorm, de repressie van Alva, de opkomst van de Watergeuzen, de stedelijke opstand en de scheuring van 1579 hadden de band tussen de koning en grote delen van de Nederlanden steeds zwakker gemaakt. Pogingen tot verzoening hadden geen blijvende oplossing gebracht. De betrokken partijen waren de Staten-Generaal, de afzonderlijke gewesten, stedelijke besturen en Filips II als vorst. Willem van Oranje speelde een belangrijke rol in de verdediging van het verzet, maar de uiteindelijke afweging moest door de politieke vertegenwoordigers worden gedragen. Zij wisten dat een afwijzing nieuwe militaire risico’s, financiële lasten en onzekerheid over de opvolging zou meebrengen. De keuze werd daarom voorbereid als een formele stap, niet als een symbolische verklaring zonder gevolgen. Na de afwijzing moesten nieuwe vormen van bestuur en buitenlandse steun worden gezocht, terwijl Spanje de oorlog voortzette. Historisch belang ligt in het moment waarop verzet veranderde in verantwoordelijkheid: de gewesten beweerden niet alleen dat Filips II tekort was geschoten, maar namen ook zelf de plicht op zich om de politieke orde te organiseren.