Thema

Macht

Macht bepaalt wie beslist, wie gehoorzaamt en wie weerstand durft te bieden. In de Nederlanden van de zestiende eeuw werd macht uitgeoefend door vorsten, bestuurders, steden, edelen, kerken en militaire bevelhebbers. Hun botsende belangen vormden de achtergrond van een conflict dat uiteindelijk de politieke toekomst van de Nederlanden zou veranderen.

Macht

Thema

Over dit thema

Macht was een van de belangrijkste drijfveren achter de gebeurtenissen in de Nederlanden. Filips II probeerde vanuit zijn positie als vorst zijn gezag over de gewesten te versterken, terwijl plaatselijke bestuurders, edelen en steden hun eigen privileges, invloed en bestuurlijke ruimte wilden behouden. Daardoor ontstond niet alleen strijd tussen de vorst en zijn tegenstanders, maar ook voortdurend overleg, onderhandeling en conflict tussen verschillende machtsgroepen. Macht werd in deze periode op veel manieren uitgeoefend. Legers en vestingen konden gebieden onderwerpen, maar ook wetten, belastingen, rechtspraak, benoemingen en religieuze voorschriften waren belangrijke middelen om gezag af te dwingen. De Raad van Beroerten, stedelijke besturen, adellijke netwerken en kerkelijke instellingen speelden allemaal een rol in de verdeling van invloed. Wie toegang had tot geld, wapens, bestuur of informatie, kon de loop van gebeurtenissen mede bepalen. Tijdens de Nederlandse Opstand verschoof het machtsevenwicht geleidelijk. Opstandige steden en gewesten gingen steeds zelfstandiger optreden, terwijl het Habsburgse gezag terrein verloor. Willem van Oranje en zijn bondgenoten probeerden verschillende groepen bijeen te houden, maar hun samenwerking was nooit vanzelfsprekend. Het thema Macht laat zien hoe bestuur, loyaliteit, religie, geweld en politieke overtuiging met elkaar verbonden waren en hoe de strijd om zeggenschap uiteindelijk leidde tot nieuwe vormen van bestuur in de Nederlanden.

Afleveringen

Aflevering 1

Dit veranderde Nederland voorgoed

1566

Aflevering 2

De oorlog was begonnen

1567

Aflevering 3

Willem van Oranje stond op

1567

Aflevering 4

De oorlog breekt los

1568

Aflevering 5

Spanje sloeg terug

1568

Aflevering 6

Nederland verloor langzaam de hoop

1570

Aflevering 7

Het verzet groeide op zee

1571

Aflevering 10

Spanje sloeg genadeloos terug

1572

Aflevering 17

De Spaanse Furie begon

1576

Aflevering 18

Antwerpen veranderde in een nachtmerrie

4-6 November 1576

Aflevering 19

De Nederlanden kwamen dichter bij elkaar

1576

Aflevering 20

De Nederlanden begonnen uiteen te vallen

1579

Aflevering 21

De Unie van Utrecht ontstond

29 Januari 1579

Aflevering 22

Het noorden groeide sterker samen

1579 - 1580

Aflevering 23

Filips II sloeg terug

1580

Aflevering 24

Willem van Oranje antwoordde Spanje

1581

Aflevering 25

De Spaanse koning werd afgewezen

1581

Aflevering 26

De spanning bereikte een breekpunt

1581

Aflevering 27

De breuk met Spanje kwam dichterbij

1581

Aflevering 28

Er was geen weg terug meer

1581

Aflevering 29

De laatste stap richting onafhankelijkheid

1581

Aflevering 1

De koning was afgezworen... maar wie moest nu regeren?

1581

Aflevering 2

De Nederlanden zochten een nieuwe leider... en kwamen uit bij Frankrijk

1581 - 1583

Aflevering 3

De Franse Furie... toen de redder zelf naar de macht greep

17 Januari 1583

Aflevering 4

De Franse hoop was gebroken... en de Nederlanden stonden opnieuw alleen

1583 - 1584

Aflevering 5

Toen de Opstand haar leider verloor

10 Juli 1584

Aflevering 6

Antwerpen viel... en de Nederlanden scheurden verder uiteen...

Antwerpen 1585

Aflevering 7

De Nederlanden zochten hulp bij Engeland

1585 - 1588

Aflevering 8

De zoon van Willem van Oranje moest opstaan

1588

Aflevering 9

Geen koning. Geen redder. De Nederlanden gingen alleen verder

1588

Aflevering 10

Ze zochten een koning... maar kregen een Republiek

1588

Aflevering 1

De Republiek was geboren... maar kon zij overleven?

1588

Aflevering 2

Spanje was niet verslagen...

1588 - 1589

Aflevering 3

Maurits moest leren winnen

1589 - 1590

Aflevering 4

Het turfschip dat Breda terugbracht

1590

Aflevering 5

Het jaar waarin Maurits begon terug te slaan

1591

Verborgen Verhalen

Seizoen 1 · #1

Waarom heette Willem van Oranje "De Zwijger"?

1533 - 1584

Seizoen 1 · #2

Waarom noemden Nederlanders hun eigen koning een tiran?

1566 - 1581

Seizoen 1 · #3

Wie was Parma, de man die Antwerpen liet vallen?

1584–1585

Seizoen 1 · #4

Filips II had ongekende rijkdom... dus waarom kwam hij geld tekort?

1556 - 1581

Seizoen 1 · #5

Waarom werd Willem van Oranje vermoord?

1580 - 1584

Seizoen 1 · #6

Iedereen kent Willem van Oranje... maar Oranje ligt in Frankrijk

1533 - 1544

Seizoen 1 · #7

Waarom bestonden de Nederlanden uit 17 provincies?

1543 - 1581

Seizoen 1 · #8

De vergeten zoon van Willem van Oranje... opgevoed door Spanje

1554 - 1568

Gebeurtenissen

1566

Beeldenstorm

In de zomer van 1566 barstten de religieuze en politieke spanningen in de Nederlanden openlijk los. Wat op 10 augustus in Steenvoorde begon na een hagepreek, verspreidde zich in korte tijd naar andere steden en gewesten. Groepen hervormingsgezinden vernielden katholieke beelden en kerkelijke voorwerpen, waardoor het gezag van kerk en vorst zwaar onder druk kwam te staan.

17 augustus 1585

Val van Antwerpen

Na een langdurige belegering viel Antwerpen in 1585 onder druk van Alexander Farnese, hertog van Parma. De val van één van de machtigste steden van de Nederlanden veranderde niet alleen de militaire situatie. Ook handel, mensen, kennis en kapitaal kwamen in beweging.

1567–1568

Ontstaan van het georganiseerde verzet

Na de komst van Alva in 1567 werd duidelijk dat verzet tegen het gezag van Filips II niet langer alleen uit petities, preken of plaatselijke onrust bestond. Ballingen, edelen en andere tegenstanders begonnen steun, geld en manschappen bijeen te brengen. Zo groeide een nog losse samenwerking uit tot de eerste vormen van georganiseerd gewapend verzet in de Nederlanden.

1576

Raad van Beroerten

In 1567 richtte de hertog van Alva de Raad van Beroerten op om de Beeldenstorm en het politieke verzet in de Nederlanden te bestraffen. De raad onderzocht vermeende tegenstanders van Filips II, sprak zware straffen uit en maakte duidelijk dat het Habsburgse bestuur gehoorzaamheid desnoods met juridische en gewelddadige middelen zou afdwinge

1581 - 1582

Aanvaarding en komst van François van Anjou

Na het afzweren van Filips II moesten de opstandige gewesten beslissen wie de vrijgekomen plaats van de landsheer zou innemen. De keuze viel op François van Anjou, de Franse prins die militaire steun en bescherming tegen Spanje kon bieden. Zijn komst in 1582 werd feestelijk ontvangen, maar zijn gezag bleef afhankelijk van gewestelijke voorwaarden en privileges.

1585 - 1587

Engelse steun

Na de val van Antwerpen zochten de opstandige gewesten steun buiten de Nederlanden. Engeland besloot onder Elizabeth I militair en financieel bij te springen. Die hulp gaf de strijd tegen Spanje nieuwe kracht, maar bracht ook Engelse voorwaarden, bestuurlijke invloed en afhankelijkheid met zich mee. Een bondgenoot kon daardoor tegelijk bescherming en nieuwe spanning betekenen.

1585

Verdrag van Nonsuch

Het Verdrag van Nonsuch maakte de Engelse steun aan de opstandige gewesten formeel. Elizabeth I beloofde militaire en financiële hulp, maar verbond daaraan politieke invloed en het gebruik van enkele Nederlandse steden als onderpand. De overeenkomst versterkte de strijd tegen Spanje en maakte Engeland tegelijk rechtstreeks betrokken bij de oorlog in de Nederlanden.

1585 - 1587

Leicester in de Nederlanden

Robert Dudley, graaf van Leicester, werd het gezicht van de Engelse steun aan de Opstand. Hij arriveerde eind 1585 met Engelse troepen en kreeg in 1586 een brede militaire en bestuurlijke positie. Zijn optreden bracht hulp en nieuwe hoop, maar ook conflicten over macht, handel en de zelfstandigheid van de gewesten.

April 1588

Benoeming van Maurits als militaire leider

Na het terugdringen van de macht van Leicester zochten de gewesten een militaire leider die aan de Staten gebonden was. In april 1588 benoemden de Staten-Generaal de jonge Maurits van Nassau tot admiraal-generaal van de Unie. Hij werd verantwoordelijk voor de oorlogvoering, maar niet tot koning of politiek bestuurder van de Republiek gemaakt.

1588

Overdracht van bevoegdheden na Leicester

Toen de positie van Leicester wegviel, moesten de gewesten beslissen wie zijn militaire en bestuurlijke taken zou overnemen. In 1588 brachten de Staten de bevoegdheden terug naar hun eigen instellingen. Maurits kreeg de militaire leiding, terwijl bestuurders als Johan van Oldenbarnevelt de politieke en financiële organisatie versterkten. Zo werd buitenlandse leiding vervangen door bestuur vanuit de gewesten zelf.

1588

Geboorte van de Republiek

Na het vertrek van Leicester en de mislukte zoektocht naar een nieuwe landsheer namen de opstandige gewesten hun bestuur verder zelf ter hand. In 1588 groeide daardoor een republikeinse staatsvorm: de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De Staten behielden de politieke verantwoordelijkheid, terwijl Maurits de militaire leiding kreeg.

23 Mei 1568

Slag bij Heiligerlee

Op 23 mei 1568 kwam het verzet tegen het Habsburgse gezag voor het eerst op grote schaal tot een open veldslag. Bij Heiligerlee versloeg het leger van Lodewijk van Nassau een koninklijk Spaansgezind leger. De overwinning gaf de opstandelingen korte tijd hoop, maar kostte ook het leven aan Adolf van Nassau, de broer van Willem van Oranje

17 januari 1583

Franse Furie

Op 17 januari 1583 probeerde François van Anjou Antwerpen met Franse troepen bij verrassing in te nemen. De Antwerpse burgerij en stedelijke verdediging sloegen de aanval terug. De Franse Furie maakte een einde aan het vertrouwen in Anjou als buitenlandse beschermer en liet zien hoe snel militaire hulp kon omslaan in een bedreiging voor de zelfstandigheid van de stad en de gewesten.

1588 - 1598

Voortzetting van de oorlog na 1588

De geboorte van de Republiek maakte geen einde aan de oorlog. Spanje bleef aanspraak maken op de Nederlanden en hield belangrijke steden en vestingen in handen. Tussen 1588 en 1598 moest de jonge Republiek haar bestuur, financiën en leger versterken om de strijd vol te houden. De voortzetting van de oorlog werd daarmee ook een test van haar zelfstandigheid.

1588 - 1598

Militaire organisatie van de Republiek

De Republiek overleefde niet alleen door politieke besluiten, maar ook door een nieuwe manier van oorlog voeren. De Staten financierden legers, vestingen en bevoorrading, terwijl Maurits de militaire leiding verder systematiseerde. Discipline, geschut, samenwerking en belegering werden bepalend. Zo groeide tussen 1588 en 1598 een militaire organisatie die de Republiek in staat stelde zelf het initiatief tegen Spanje te nemen.

1589 - 1591

Militaire ontwikkeling van Maurits

Na zijn benoeming in 1588 moest Maurits nog bewijzen dat hij meer was dan een jonge prins met een belangrijke naam. Tussen 1589 en 1591 ontwikkelde hij zich tot een bevelhebber die discipline, voorbereiding, informatie en samenwerking met de Staten wist te verbinden. De inname van Breda en de veldtocht van 1591 markeerden de eerste zichtbare stappen in die ontwikkeling.

1590

Inname van Breda

Breda leek moeilijk met geweld te nemen. Daarom werd een ander plan bedacht: Staatse soldaten verborgen zich onder een lading turf en werden ongemerkt de vesting binnengebracht. In het donker kwamen ze tevoorschijn. Breda viel niet door een grote stormloop, maar door een schip, geduld en een plan dat niemand zag aankomen.

1590

Turfschip van Breda

Het turfschip was het middel waarmee Maurits van Nassau Breda wist binnen te dringen zonder een langdurig beleg. Onder een lading turf verborgen zich Staatse soldaten. Het schip kreeg toegang tot de vesting, waarna de soldaten in het donker tevoorschijn kwamen en de verdediging van binnenuit overrompelden.

1591

Maurits’ veldtocht van 1591

In 1591 veranderde het tempo van de oorlog. Maurits gebruikte snelheid, voorbereiding en verrassing om meerdere strategische plaatsen achter elkaar aan te vallen. De veroveringen van Zutphen, Deventer, Knodsenburg, Hulst en Nijmegen maakten duidelijk dat de Republiek niet alleen verdedigde, maar ook zelf het initiatief kon nemen.

1591

Inname van Zutphen

De inname van Zutphen vormde het begin van Maurits’ succesvolle veldtocht van 1591. De vestingstad aan de IJssel werd na een korte maar doelgerichte operatie door het Staatse leger ingenomen. Daarmee kreeg Maurits een belangrijke oostelijke toegang en het vertrouwen om zijn campagne voort te zetten.

1591

Inname van Deventer

Na Zutphen richtte Maurits zich op Deventer, een belangrijke vesting- en rivierstad aan de IJssel. De inname op 10 juni 1591 versterkte de Staatse controle over de rivierroute en maakte Deventer onderdeel van het nieuwe militaire netwerk van de Republiek.

1591

Beleg en ontzet van Knodsenburg

Knodsenburg was een Staatse schans aan de overzijde van de Waal, tegenover Nijmegen. Toen Spaanse troepen onder Parma het fort belegerden, trok Maurits te hulp. Het ontzet van Knodsenburg hield de Staatse positie aan de Waal in stand en bereidde de latere inname van Nijmegen voor.

1591

Inname van Hulst

De inname van Hulst bracht Maurits’ veldtocht tijdelijk naar het zuiden van de Nederlanden. De versterkte stad lag in een waterrijk grensgebied en controleerde belangrijke verbindingen tussen Zeeland, Vlaanderen en Brabant. De verovering liet zien dat de Staatse oorlogvoering niet tot het oosten beperkt bleef.

21 Juli 1568

Slag bij Jemmingen

Op 21 juli 1568 werd het leger van Lodewijk van Nassau bij Jemmingen in Oost-Friesland vernietigend verslagen door de koninklijke troepen van de hertog van Alva. De nederlaag volgde kort na de overwinning bij Heiligerlee en maakte duidelijk dat het georganiseerde verzet militair nog niet was opgewassen tegen het ervaren Habsburgse leger.

1591

Inname van Nijmegen

De inname van Nijmegen vormde het sluitstuk van Maurits’ veldtocht van 1591. Vanuit de positie bij Knodsenburg kon hij de stad aan de overzijde van de Waal onder druk zetten. Na de overgave werd Nijmegen een belangrijke Staatse garnizoensstad en veranderde de machtsverhouding in het oosten van de Republiek.

Ca. 1568–1572

Opkomst van het watergeuzenverzet

Na de komst van Alva en de vervolging van tegenstanders weken veel hervormingsgezinden, edelen en andere tegenstanders uit naar zee. Daar groeide een losse groep ballingen, schippers en gewapende opstandelingen uit tot een maritieme verzetsbeweging. Vanuit hun schepen vielen de Watergeuzen Spaanse belangen aan en hielden zij het verzet tegen het Habsburgse gezag in stand.

1 april 1572

Inname van Den Briel door de Watergeuzen

Op 1 april 1572 namen de Watergeuzen de stad Den Briel in. Wat begon als een gewaagde actie van een groep verbannen en rondtrekkende opstandelingen, werd een beslissend moment in de Nederlandse Opstand. Voor het eerst kwam een stad in handen van de opstandelingen, waarna ook andere steden in Holland en Zeeland hun positie tegenover het Spaanse gezag begonnen te heroverwegen.

1572

Spaanse tegenaanval van 1572

Na de snelle uitbreiding van de Opstand in 1572 besloot het Habsburgse bestuur de verloren steden met geweld terug te winnen. Koninklijke troepen heroverden verschillende plaatsen en gebruikten plundering en harde bestraffing als waarschuwing aan andere steden. De Spaanse tegenaanval maakte duidelijk dat de Opstand inmiddels een strijd om steden, grondgebied en gehoorzaamheid was geworden.

1576

Spaanse muiterijen van 1576

In 1576 kwamen delen van het koninklijke Spaanse leger in de Nederlanden in opstand. Door achterstallige soldij, uitputting en gebrekkige aansturing verloren soldaten hun gehoorzaamheid en trokken zij plunderend door het land. De muiterijen tastten het gezag van de Spaanse overheid verder aan en vormden de directe aanloop naar de Spaanse Furie.

8 November 1576

Pacificatie van Gent

Na de Spaanse Furie en de voortdurende militaire onrust besloten verschillende gewesten hun onderlinge tegenstellingen tijdelijk opzij te zetten. Op 8 november 1576 sloten zij in Gent een akkoord waarin samenwerking tegen de Spaanse troepen centraal stond. De Pacificatie bracht de gewesten kortstondig dichter bij elkaar, maar loste de religieuze en politieke verdeeldheid niet definitief op.

29 Janurai 1579

Unie van Utrecht

In januari 1579 verbonden verschillende noordelijke gewesten en steden zich nauwer in de Unie van Utrecht. Zij spraken af gezamenlijk weerstand te bieden aan de Spaanse koning en belangrijke zaken als oorlog en verdediging samen te regelen. De Unie vormde een fundament voor de latere Republiek, maar was nog geen onafhankelijkheidsverklaring of officiële Nederlandse staat.

1580

Vogelvrijverklaring van Willem van Oranje

Op 15 maart 1580 verklaarde Filips II Willem van Oranje vogelvrij. De leider van de Opstand werd in een koninklijke ban voorgesteld als verrader en vijand, terwijl anderen toestemming kregen hem te doden. Met deze verklaring veranderde de politieke strijd in een persoonlijke jacht op het leven van Willem van Oranje.

1581

Politieke verdediging van de Opstand

Na de vogelvrijverklaring door Filips II verdedigde Willem van Oranje niet alleen zijn eigen handelen, maar ook het recht van de gewesten om zich tegen tiranniek bestuur te verzetten. In zijn Apologie presenteerde hij de Opstand als een politieke en morele noodzaak. Daarmee verschoof de strijd van het slagveld naar brieven, argumenten en de legitimiteit van bestuur.

1581

Voorbereiding van het Plakkaat van Verlatinghe

Na jaren van oorlog, vervolging en politiek conflict moesten de opstandige gewesten uitleggen waarom zij Filips II niet langer als hun vorst konden gehoorzamen. In 1581 begonnen de Staten-Generaal daarom de politieke en juridische onderbouwing van het Plakkaat van Verlatinghe voor te bereiden. De strijd werd hiermee steeds nadrukkelijker ook een strijd over wettig bestuur.

26 Juli 1581

Plakkaat van Verlatinghe

Op 26 juli 1581 verklaarden de Staten-Generaal van de opstandige gewesten dat Filips II niet langer hun wettige vorst was. Het Plakkaat van Verlatinghe vormde daarmee een formele breuk met de Spaanse koning. De gewesten verklaarden dat een vorst die zijn onderdanen niet beschermde, zijn recht op gehoorzaamheid kon verliezen.

10 Juli 1584

Moord op Willem van Oranje

Op 10 juli 1584 werd Willem van Oranje in het Prinsenhof in Delft doodgeschoten door Balthasar Gerards. De aanslag volgde nadat Filips II de prins vogelvrij had verklaard en een beloning voor zijn dood in het vooruitzicht had gesteld. De moord beroofde de Opstand van haar belangrijkste politieke leider, maar maakte geen einde aan het verzet tegen Spanje.