De Nederlanden begonnen uiteen te vallen

De aanleiding voor de scheuring lag in de spanningen die de Pacificatie van Gent niet had opgelost. Vooral de vraag hoeveel ruimte protestantse eredienst en bestuur in de verschillende gewesten zouden krijgen, bleef omstreden. Daarnaast verschilden de gewesten van mening over de verhouding tussen plaatselijke privileges, gezamenlijke militaire leiding en de rol van een vorst. In 1579 sloten zuidelijke, overwegend katholieke gewesten de Unie van Atrecht. Zij zochten bescherming van hun godsdienstige en politieke belangen en kwamen dichter bij een verzoening met de Spaanse landvoogd. In het noorden ontstond de Unie van Utrecht, waarin gewesten afspraken maakten over gezamenlijke verdediging en samenwerking tegen het koninklijke gezag. De breuk liep niet simpelweg langs één geografische of religieuze lijn, maar deze factoren waren wel belangrijk. Het gevolg was een blijvende politieke verdeeldheid in de Nederlanden. De noordelijke gewesten ontwikkelden instellingen voor gezamenlijk optreden, terwijl het zuiden opnieuw onder Habsburgse invloed kwam. Historisch gezien was 1579 geen onmiddellijke stichting van Nederland, maar een beslissend moment in het ontstaan van twee verschillende politieke wegen. De scheuring bepaalde de verdere vorm van de Opstand en de latere staatsvorming.