Verdeling

De verdeling van de Nederlanden ontstond niet op één moment. Aan het begin van de Opstand bestonden er belangrijke verschillen tussen gewesten, steden en groepen, maar veel tegenstanders van het beleid van Filips II werkten aanvankelijk nog samen. Zij verzetten zich tegen centralisering, vervolging en militaire onderdrukking, ook wanneer hun religieuze overtuigingen of politieke doelen uiteenliepen. Religie speelde een belangrijke rol in het uiteengaan van de gewesten. Sommige gebieden sloten zich sterker aan bij de hervormingsgezinde beweging, terwijl andere gewesten katholiek bleven en opnieuw toenadering zochten tot het Habsburgse gezag. Ook militaire druk, economische belangen, regionale privileges en de positie van stedelijke besturen bepaalden welke keuzes werden gemaakt. Verbonden zoals de Pacificatie van Gent, de Unie van Atrecht en de Unie van Utrecht laten zien hoe geprobeerd werd samenwerking te behouden, maar ook hoe diep de verschillen inmiddels waren geworden. De scheiding verliep geleidelijk en bleef lange tijd onzeker. Spaanse heroveringen, politieke onderhandelingen en veranderende loyaliteiten beïnvloedden telkens opnieuw de grenzen van het conflict. Het noorden ontwikkelde zich steeds zelfstandiger, terwijl grote delen van het zuiden onder Habsburgs gezag terugkeerden. Het thema Verdeling laat zien hoe een aanvankelijk breed gedeeld verzet uiteenviel in verschillende politieke en religieuze richtingen en hoe deze ontwikkeling de verdere geschiedenis van de Nederlanden blijvend bepaalde.