De spanning bereikte een breekpunt

De aanleiding was de combinatie van militaire druk, politieke vervolging en de verdere institutionele ontwikkeling van de Unie van Utrecht. De noordelijke gewesten bestuurden steeds meer zaken zelf, maar stonden formeel nog onder de koning. Filips II bleef aanspraak maken op gehoorzaamheid, terwijl de opstandige Staten hun recht op verdediging en oude vrijheden benadrukten. In de Staten-Generaal werd gewerkt aan een gezamenlijke formulering voor de afwijzing van de vorst. De onderhandelingen betroffen de tekst, de bevoegdheid van de vergadering en de manier waarop de gewesten hun besluit zouden uitvoeren. Willem van Oranje bleef een belangrijk politiek referentiepunt, maar het besluit werd gedragen door de vertegenwoordigers van de gewesten. De militaire strijd liep ondertussen door, waardoor de politieke keuze niet los van oorlogsomstandigheden stond. Het gevolg was een steeds duidelijker scheiding tussen de feitelijke zelfbestuurpraktijk en de formele trouw aan Filips II. De stap naar verlating werd daarmee minder een theoretische mogelijkheid en meer een bestuurlijke noodzaak. Historisch belang ligt in de zorgvuldige voorbereiding van een revolutionaire beslissing: de gewesten probeerden hun breuk te rechtvaardigen met het politieke recht van hun eigen tijd.