De breuk met Spanje kwam dichterbij

De aanleiding was het onherstelbare conflict tussen het koninklijke bestuur en de gewesten die de Unie van Utrecht steunden. Filips II wilde zijn gezag behouden en bestreed Willem van Oranje en de opstandige steden. De gewesten konden daarentegen niet eenvoudigweg verklaren dat zij vrij waren; zij moesten uitleggen waarom hun eed aan de koning niet langer bindend was. De vertegenwoordigers van de Staten-Generaal formuleerden argumenten die teruggrepen op bestaande politieke tradities. Een vorst had volgens deze redenering niet alleen rechten, maar ook plichten. Wanneer hij de privileges en veiligheid van zijn onderdanen schond en zich als tiran gedroeg, konden de gewesten hun gehoorzaamheid heroverwegen. Deze redenering werd verbonden met concrete ervaringen: vervolging, garnizoenen, belastingdruk en oorlog. Het verloop was geen eenvoudig besluit van één leider. Gewesten en steden moesten hun instemming organiseren en rekening houden met hun eigen belangen. De gevolgen zouden daarom ook na de afwijzing ingewikkeld blijven. De historische betekenis van deze voorbereiding ligt in de ontwikkeling van een politieke taal waarin bestuur, toestemming en recht op verzet samenkwamen; later zouden deze ideeën breder worden gelezen dan de makers in 1581 konden voorzien.