Geen koning. Geen redder. De Nederlanden gingen alleen verder

Sinds de afzwering van Filips II hadden de opstandige gewesten geprobeerd een nieuwe landsheer te vinden. François van Anjou bleek geen stabiele oplossing en de Engelse koningin Elizabeth I weigerde de soevereiniteit over de Nederlanden te aanvaarden. Leicester bracht wel Engelse steun, maar zijn brede bevoegdheden botsten met de autonomie van de gewesten. Na het terugdringen van zijn positie bleef er geen buitenlandse vorst over die het bestuur kon overnemen. In 1588 namen de Staten-Generaal de uitvoerende verantwoordelijkheid verder zelf in handen. De bevoegdheden die met Leicester waren verbonden werden teruggebracht naar de bestaande staatsinstellingen en de eed van ambtenaren werd opnieuw aan de Staten verbonden. Johan van Oldenbarnevelt werd in Holland een belangrijke politieke organisator, terwijl Maurits vooral als militaire leider naar voren kwam. Bestuur en oorlogsvoering raakten daardoor duidelijker van elkaar gescheiden. Dit betekende niet dat er al een moderne eenheidsstaat of democratie bestond. De Republiek bleef een bond van gewesten met eigen rechten, belangen en bestuurders. Toch ontstond een werkbare politieke orde zonder koning. Historisch is 1588 daarom belangrijk als moment waarop noodzaak veranderde in bestuur: de gewesten hoefden niet langer te wachten op een redder, maar moesten zelf besluiten, betalen en oorlog voeren.