Ze zochten een koning... maar kregen een Republiek

Het Plakkaat van Verlatinghe had in 1581 een leegte achtergelaten. De gewesten hadden Filips II afgewezen, maar konden geen nieuwe vorst vinden die tegelijk militaire bescherming bood en hun oude rechten respecteerde. François van Anjou mislukte als Franse oplossing, Elizabeth I wilde geen Nederlandse kroon en de positie van Leicester liep vast. De mogelijkheid om zonder koning verder te gaan werd daardoor steeds minder een noodscenario en steeds meer een bestuurlijke realiteit. In 1588 werd die realiteit institutioneel vastgelegd. De Staten-Generaal namen de uitvoerende taken die met Leicester waren verbonden verder zelf op zich en verbonden ambtenaren opnieuw aan de Staten. De politieke leiding bleef verdeeld over de gewesten en hun vertegenwoordigers, terwijl Maurits de militaire toekomst belichaamde. De Republiek was dus geen koninkrijk zonder koning, maar een nieuwe staatsvorm waarin de Staten de centrale rol kregen. De Republiek ontstond niet door één feestelijke onafhankelijkheidsproclamatie en betekende geen einde van de oorlog. De zuidelijke gewesten bleven grotendeels onder Spaans gezag, de noordelijke gewesten moesten hun samenwerking nog verdiepen en Spanje bleef militair gevaarlijk. Toch was 1588 een beslissend keerpunt: de gewesten hadden geleerd dat zij zonder vorst konden besturen. Uit die noodzaak groeide de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.